I. KURULUŞU

  II. EİT SEKRETERYASI
  III. EİT ZİRVE TOPLANTILARI
  IV. EİT BÖLGESEL PLANLAMA KONSEYİ TOPLANTILARI
  V. EİT KAPSAMINDAKİ İŞBİRLİĞİ PROJELERİ
    1. Ulaştırma ve Haberleşme
    2. Ticaret ve Yatırım
    3. Enerji Madencilik ve Çevre
      3.1 Enerji Tasarrufu ve Verimliliği
      3.2 Bölgesel Elektrik Ticareti Stratejisi
      3.3 Petrol Rafinerileri ve Ürünleri Alanında İşbirliği
      3.4 EİT Petrol ve Gaz Hatlarının Güzergahları
      3.5 EİT Enerji/Petrol Bakanları Toplantısı
      3.6 Enerji Veri Kitapçığı (EVK)
      3.7 Madenler
      3.8 EİT Hedeflerine Yönelik Yeni Öneriler
    4. Tarım, Sanayi ve Sağlık
    5. Ekonomik Araştırma ve İstatistik, Proje Araştırma
    6. Eğitim, Bilim, Kültür ve Uyuşturucu Kontrolü
      I. Genel Bakış
      II. EİT Uzman Kuruluşları
       1. EİT Kültür Enstitüsü
       2. EİT Bilim Vakfı
       3. EİT Eğitim Enstitüsü
       4. EİT Sigortacılık Koleji
      III. Uyuşturucu Kontrolüne Yönelik Etkinlikler

 

I. KURULUŞU

EİT, Türkiye, İran ve Pakistan arasında bölgesel ekonomik işbirliğini geliştirmek amacıyla 1964 yılında kurulmuş olan Kalkınma İçin Bölgesel İşbirliği (RCD) Teşkilatı'nın devamı olarak 1985 yılında kurulmuştur.

1976 yılında İzmir'de toplanan RCD Zirvesi'nde alınan bir karar doğrultusunda Teşkilatı kuran temel belge olarak hazırlanan İzmir Andlaşması, 1977 yılında imzalanarak 1978 yılında yürürlüğe girmiştir.

İzmir Andlaşması 1979 yılında İran İslam Devrimi'nin gerçekleşmesiyle askıya alınmıştır. 1980'li yılların başlarında her üç üye ülkede yaşanan iç sorunların yatışması ve özellikle İran'da yönetimin istikrara kavuşması üzerine 1985 yılında İzmir Antlaşmasında yapılan bir değişiklikle RCD'nin Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT) adı altında yeniden faaliyete geçmesi sağlanmıştır.

Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin dağılması EİT'na yeni bir boyut kazandırmıştır. 18-29 Kasım 1992 tarihlerinde İslamabat'ta yapılan EİT Bakanlar Konseyi olağanüstü toplantısında Afganistan, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan'ın katılmalarıyla EİT'nın üye sayısı 10'a çıkmıştır. Aynı toplantıda alınan karar uyarınca Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti EİT'nin ekonomik, teknik ve kültürel faaliyetlerine "Kıbrıs Türk Müslüman Toplumu" adı altında üye sıfatı olmaksızın katılmaktadır.

EİT, bugün üzerinde 350 milyon insanın yaşadığı, 7 milyon kilometrekarelik alanı kapsayan on üyeli bir örgüt haline gelmiştir.

II. EİT SEKRETERYASI

Sekreterya bir Genel Sekreter ve örgütün ihtiyaç duyduğu sayıda çalışandan oluşmaktadır. Genel Sekreterlik, kurucu ülkeler arasında dört yılda bir el değiştirmektedir. Şu anda Genel Sekreterlik görevi Kazakistan'dadır. 2000 yılından itibaren Genel Sekreterlik görevi bütün üye ülkelere açılmıştır. Genel Sekreterlik, üye ülkeler arasında haberleşme ve koordinasyonu sağlamakta, toplantının içeriğine yönelik gerekli Belgeleri hazırlamaktadır.

Sekreteryada daha önce iki Genel Sekreter yardımcısı varken Türkiye'nin teklifiyle bu sayı 1999'da üçe çıkarılmıştır. Bir Genel Sekreter Yardımcılığı görevini Dışişleri Bakanlığımız mensubu Orhan Işık yürütmektedir. Ayrıca Sekreteryada altı görevli Türk bulunmaktadır. Müdürlükler EİT'da sürdürülen işbirliği alanlarına göre oluşturulmuş olup, Tarım, Sanayi, Turizm direktörlüğü görevini Devlet Planlama Teşkilatı personelinden Fatih ÜNLÜ, Projeler direktörlüğü görevini Hazine Müsteşarlığından M. Ali SAĞLAM yürütmektedir.

III. EİT ZİRVE TOPLANTILARI

EİT zirvesi, 1992 yılından itibaren iki yılda bir düzenli olarak yapılmaktadır. Zirve Toplantıları istişari mahiyettedir. İlki 1992 yılında Tahran'da yapılan EİT Zirve Toplantılarının sonuncusu 2002 yılı Ekim ayında İstanbul'da Çırağan Sarayı'nda yapılmıştır.

Zirve toplantılarında EİT'nın gündeminde yer alan konuların yanı sıra önemli güncel bölgesel ve küresel konular ele alınmaktadır. Zirve Toplantısı bölgesel danışma, koordinasyon ve diyalog için en yüksek siyasi forumu oluşturmaktadır.

IV. EİT BÖLGESEL PLANLAMA KONSEYİ TOPLANTILARI

Bölgesel Planlama Konseyi, üye ülkelerin planlama kuruluşlarının başkanlarından oluşur. Yılda en az bir kez, Bakanlar Konseyi Toplantısından önce, Bakanlar Konseyine başkanlık eden üye ülke temsilcisinin başkanlığında toplanır. BPK, EİT'nın ekonomik gündemini, işbirliği proje ve programlarının esaslarını hazırlamamakta, alınan kararların ulusal düzeydeki eşgüdümünü sağlamakta ve Bakanlar Konseyi'nin onayına sunmaktadır.

BPK'nın 11. Toplantısı 26 Şubat - 1 Mart 2001 tarihlerinde, 12. Toplantısı 20 - 22 Nisan 2002 tarihlerinde Tahranda gerçekleştirilmiş olup, 13. toplantısı ise EİT'nın yeni çalışma programı düzenlemesi çerçevesinde 4 - 6 Aralık 2003 tarihlerinde İstanbul'da gerçekleştirilecektir.

V. EİT KAPSAMINDAKİ İŞBİRLİĞİ PROJELERİ

EİT ile ilgili projeler EİT/EİT'nın İşbirliği Alanları ile ilgili projelerden oluşmaktadır.

EİT üyesi ülkeler arasında birçok işbirliği çalışmaları yürütülmektedir. Bu işbirliği alanları EİT Sekreteryasında oluşturulan genel müdürlükler itibariyle şunlardır:

1. Ulaştırma ve Haberleşme
2. Ticaret ve Yatırım
3. Enerji, Maden ve Çevre
4. Tarım, Sanayi ve Sağlık
5. Ekonomik Araştırma ve İstatistik, Proje Araştırma
6. Eğitim, Bilim, Kültür ve uyuşturucu Kontrolü

1996 yılında kabul edilen EİT Ekonomik İşbirliği Stratejisi ile Ticaret, Ulaştırma-Haberleşme ve Sanayi öncelikli işbirliği alanları olarak belirlenmiştir.

EİT bünyesinde işbirliğini geliştirmeye yönelik bazı kurum ve mekanizmaların oluşturulmasına ilişkin çalışmaların yanı sıra genel olarak bilgi ve uzman teatisi ve eğitim faaliyetleri ağırlıklı bir yer tutmaktadır.

EİT çerçevesinde yürütülmekte olan bazı önemli işbirliği proje ve konuları direktörlükler bazında aşağıda kısaca belirtilmiştir.

1.Ulaştırma ve Haberleşme

Ulaştırma ve Haberleşme işbirliği çerçevesinde, üye ülkeler arasında her alanda işbirliğini artıracak sağlam bir altyapının kurulması amacıyla çeşitli faaliyetler yürütülmektedir. Özellikle denize çıkışı olmayan örgüt üyelerinin ihtiyaçlarına cevap verecek, uluslararası limanlara ve pazarlara ulaşmalarını mümkün kılacak şekilde bölgenin altyapısının geliştirilmesi, eksiklerin tamamlanması, ayrıca iletişim ağının günümüz ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde geliştirilip yaygınlaştırılması hedeflenmektedir.

Almatı-Taşkent-Tahran-İstanbul Trans - Asya Demiryolu Güzergahının Yolcu Trafiğine Açılması imkanlarının araştırılmasına ilişkin Birinci Uzmanlar Grubu Toplantısı Haziran 1999'da Almatı'da yapılmıştır ve üye ülkeler bu güzergahın yolcu trafiğine açılmasına ihtiyaç olduğu görüşünde birleşmişlerdir.

EİT Ulaştırma ve Haberleşme On Yılı Eylem Planı (1998-2007) 14 Mart 1998'de Aşkabat'ta yapılan EİT II. Ulaştırma ve Haberleşme Bakanları Toplantısında kabul edilmiştir.

Eylem Planı çerçevesinde EİT Yol Ağı Haritası ve EİT Demiryolu Ağı Haritası hazırlanmakta olup, demiryolu haritasının taslağı ortaya çıkmıştır. Eylem Planında, sağlam bir EİT ulaştırma altyapısı kurulması için üye ülkelerde ve bölgesel düzeyde yapılması, yeniden düzenlenmesi gereken karayolları, demiryolları ve limanlar belirtilmiştir.

Halen İstanbul - Almati demiryolu hattında düzenli olarak konteynır tren seferleri yapılmakta olup, bu hatta yolcu taşımacılığı ise, düzenli olarak ancak İstanbul - Tahran arasında yapılabilmektedir.

EİT Üyesi Ülkeler arasında Havacılık Alanında İşbirliği konusunda Kazakistan tarafından bir sözleşme taslağı hazırlanmış olup, bu konuda üye ülkelerin görüşleri beklenmektedir.

EİT Denizcilik Şirketi Afganistan, İran, Kazakistan, Kırgızistan, Pakistan ve Türkmenistan'ın katılımıyla tüm formaliteler tamamlanarak Mart 1996'da kurulmuş ve faaliyete geçmiştir. Gemicilik Şirketi EİT ülkeleri arasında veya bu ülkelerle üçüncü ülkeler arasında Hazar Denizi ile açık denizlerde esas olarak yük taşımacılığı yapacaktır.

Türkiye şirkete katılmamış olmakla birlikte, Türk Özel sektörün katılımına açıktır. Şirketin halen İran'a ait iki gemisi Basra Körfezinde çalışmakta ve Hazar Denizinde İran'dan kiralanmış olan gemilerle taşımacılık yapılmaktadır.

2.Ticaret ve Yatırım

EİT bölgesinde ticaretin geliştirilmesi için tarife ve tarife dışı engellerin azaltılması, serbest pazar ekonomisinin işlemesi, ticaret rejimlerinin şeffaflaştırılarak Dünya Ticaret Örgütü kural ve standartları ile uyumlaştırılması ve özel sektörün bölge içinde etkin biçimde faaliyet göstermesine yönelik tedbirlerin alınması önem arz etmektedir.

EİT Tarife ve Tarife Dışı Engeller İçin Yüksek Düzeyli Uzmanlar Grubu Ağustos 1999'da İkinci toplantısını yapmış ve taslak "EİT Ticari İşbirliği Çerçeve Anlaşması" oluşturularak üye ülkelerin görüşlerine sunulmuştur. Taslak Çerçeve Anlaşması, mevcut haliyle, tarife ve tarife dışı engellerin makul bir süre içerisinde tedricen azaltılması veya bertaraf edilmesi suretiyle EİT Bölgesi içinde ticaretin serbestleştirilmesini öngörmektedir. Bu bakımdan, üye ülkeler açısından somut taahhütleri içermeyen iddiasız bir metin olduğu söylenebilir.

Türkiye, İran ve Pakistan'ın taraf olduğu EİT Tercihli Ticaret Protokolü 1993'te yürürlüğe girmiştir. Protokolde yer alan çok sınırlı sayıda malda %10 gümrük indirimi öngörmektedir. Protokol, gerek ülkeler arasında ticarete pek konu olmayan az sayıda malı kapsaması, gerek %10 gümrük indiriminin önemsiz kalması ve gerektirdiği formaliteler nedeniyle uygulanamamıştır. Esasen mevcut tarife dışı engeller ve İran gibi ülkelerin dış ticaret rejimlerinin şeffaf ve istikrarlı olmaması EİT içi ticareti olumsuz yönde etkileyen önemli faktörlerdir. AB ile Gümrük Birliğine girmiş olmamız nedeniyle dış ticaret rejimimiz iyice serbestleşmiş ve protokolün ülkemiz açısından uygulanması anlamsız hale gelmiştir. Bunun üzerine üye ülkeler arasında tarife ve tarife dışı engellerin belirlenmesine ve uygun bir teşvik sisteminin saptanmasına yönelik genel bir çalışmanın başlatılması kararlaştırılmıştır. Bu çerçevede oluşturulan Yüksek düzeyli uzmanlar 2. Toplantısı Ağustos 1999'da yapmış ve toplantıda EİT Ticari İşbirliği Çerçeve Anlaşması Taslağı oluşturularak üye ülkelerin görüşlerine sunulmuştur.

Üç kurucu ülkenin ortak olduğu ve merkezi İstanbul'da olacak EİT Ticaret ve Kalkınma Bankasının kuruluş anlaşması Türkiye ve Pakistan tarafından onaylanmıştır. Bankanın amacı, bölge içi ticareti ve ortak yatırımları finanse etmek, uluslararası fonların bölgeye aktarılmasına aracılık etmek, uluslararası fonların bölgeye aktarılmasına aracılık etmektir. Bankanın taahhüt edilen sermayesi 1 milyar E.U (1 EİT Unit = 1 SDR), ödenmiş sermayesi 300 milyon E.U. olacaktır. Ödenmiş Sermayenin 60 milyon E.U. bölümü, üç kurucu ülke tarafından eşit paylar halinde Bankanın kuruluşunu izleyen doksan gün içinde ödenecektir.

Üç kurucu ülke arasında merkezi Karaçi'de olmak üzere kurulacak olan EİT Reasürans Şirketi'nin Mutabakat Muhtırası Mayıs 1996'da Aşkabat'ta yapılan Üçüncü Zirve Toplantısında imzalanmıştır. Projenin amacı, üye ülkelerdeki mükerrer sigorta ihtiyacının mümkün olduğu ölçüde yine bölge içinde karşılanmasına katkıda bulunmaktır. Şirkete Türkiye'yi temsilen Ziraat Bankası katılacaktır.

EİT Transit Ticaret Anlaşması 1995 yılında Türkiye, Azerbaycan, İran, Kazakistan, Pakistan ve Türkmenistan tarafından imzalanmıştır. Ticari malların üye ülkeler arasında kara, deniz ve havayolu ile transit nakliyesini kolaylaştırmayı amaçlamaktadır. Anlaşma Aralık 1997'de yürürlüğe girmiştir.

EİT üyesi ülkelerin işadamlarının vize işlemlerinin basitleştirilmesini ve 72 saat içinde vize verilmesini öngören EİT İşadamlarının Vize İşlemlerinin Kolaylaştırılması Anlaşması 1995 yılında Türkiye, Azerbaycan, İran, Kazakistan, Pakistan ve Türkmenistan tarafından imzalanmıştır. Anlaşma Mart 1998'de yürürlüğe girmiştir.

EİT Ticaret ve Sanayi Odası, özel sektörün ekonomik işbirliğine aktif katılımını sağlamak amacıyla 1993 yılında kurulmuştur. Afganistan, Türkmenistan Ve Özbekistan dışında yedi üye ülkenin Milli Odaları EİT Odasına katılmıştır. Oda başkanlığı, iki yılda bir üye ülkeler arasında el değiştirmektedir. Başkanlık, yakında Pakistan'dan Azerbaycan'a geçecektir.

3. Enerji Madencilik ve Çevre

2000 yılında İslamabad'da düzenlenen EİT 1. Enerji/Petrol Bakanları Toplantısı kararları uyarınca, 2001-2005 yıllarına ilişkin EİT Bölgesinde Enerji/Petrol İşbirliği Ortak Bildirisi ve Eylem Planı kabul edilmiş; bunların uygulanmasına yönelik ilerleme raporu hazırlanmış ve gözden geçirilmiştir. 11. Bakanlar Konseyi de, üye devletlerden, adı geçen Eylem Planının uygulanması amacıyla, tam destek vermelerini ve kendi ülkelerindeki uygulamaların eşgüdümü ve gözden geçirilmesi görevini yürütecek odak noktalarını belirlemelerini istemiştir. Bugüne dek ancak, Türkiye'nin de içinde bulunduğu 6 ülke odak noktalarını bildirmiştir. 2001-2005 dönemine ilişkin Enerji/Petrol İşbirliği Eylem Planının uygulanma durumunun, 2003 yılının ilk yarısında yapılması beklenen Enerji Bakanları 2. Toplantısında ele alınması beklenmektedir.

EİT Sekreterliği, üye devletlerden gelen, üye devletlerin Elektrik Sistemlerinin bağlantıya geçirilmesi projesinin yapılabilirlik çalışmasına yönelik danışmanlar listesini, İKB'ye sunmuştur. Bu danışmanlara İKB tarafından ihaleye katılma davetleri gönderilmiş, sonuçta toplam altı danışmanlık şirketi EİT Sekreterliğine teklif sunmuştur. Değerlendirme Komitesi teklifleri değerlendirmeyi sürdürmektedir.

Sekreterliğin, EİT Petrol ve Gaz Boru Hatları Güzergahlarının yapılabilirlik çalışmalarını yürütmeye yönelik mali yardım arayışları, 12. Bölgesel Planlama Konseyince olumlu karşılanmış, son olarak Sekreterliğe, İKB tarafından söz konusu yapılabilirlik çalışmasının değerlendirmeye alınacağı bilgisi verilmiştir.

Enerji tasarrufunun Ana Hatları ve Yöntembilimi çerçevesinde, 12. BPK kararı doğrultusunda, Türk makamları, uluslar arası pek çok kuruluşla işbirliği halinde, 2002 yılında Ankara'da, Batı ve Orta Asya ülkelerinden gelen enerji yöneticileri için Uluslar arası Uygulamalı Yetiştirme Kursu düzenlemişlerdir. Bu kursa üye devletlerden 7 ve EİT Sekreterliğinden de bir temsilci katılmıştır.

Yine 2002 yılında Tahran'da, İKB'nin parasal desteği ile EİT Bölgesel Elektrik Ticareti Stratejisi konulu bir Çalıştay(Workshop) düzenlenmiştir. Aynı yıl İran'ın İsfahan kentinde Petrol Ürünleri, Pazar Araştırması ve Ticareti konulu bir Çalıştay daha gerçekleştirilmiştir.

11. Bakanlar Konseyinin talebi üzerine, Enerji ile ilgili bir EİT Geniş Çaplı Politikası taslağı hazırlanmıştır. Bu politikaya, Yeni ve Yenilenebilir Enerji Kaynakları alanında Bölgesel İşbirliği de dahil edilmiştir. Konuyla ilgili 12. Bölgesel Planlama Konseyinin tavsiyeleri doğrultusunda, söz konusu çalışmalar, 2003 yılında düzenlenecek EİT 2. Enerji/Petrol Bakanları Toplantısı taslak gündemine katılmıştır.

Öte yandan, EİT bölgesinde madencilik alanına, doğrudan yabancı yatırımların çekilmesi konusu ve bu amaçla, madencilikle ilgili yasalar ve düzenlemelerdeki saydamlığın sağlanması, Nisan 2003'de Ankara'da düzenlenmesi öngörülen EİT 2. Madencilik Uzmanları Toplantısında ele alınması beklenmektedir.

2002 yılında Tahran'da EİT Çevre Bakanları toplantısı gerçekleştirilmiş olup, bunun sonucunda 2003-2007 yıllarını kapsayan dönemde EİT Üyesi Devletler arasında Çevreyle ilgili işbirliğini içeren bir Eylem Planı ile aynı içerikli Tahran Bildirisi kabul edilmiştir. Bu Planın uygulanmasına yönelik gerekli yolların ortaya konabilmesi için, 2003 yılında EİT Çevre Çalışma Grubu 1. Toplantısı gerçekleştirilebilir, denmektedir.

EİT üyesi devletlerin elektrik sistemlerinin birbirlerine bağlanması ve paralel hatlarla çalıştırılması

1997 yılında imzalanan Aşkabat Bildirisi uyarınca, aynı yıl, EİT üyesi ülkelerin elektrik sistemlerinin birbirine bağlanması projesi geliştirilmeye başlamıştır. Pek çok mali kuruluşa teknik yardım için başvurulmuşsa da, İKB, EİT ile 2001'de imzaladığı bir anlaşma ile projenin yapılabilirlik çalışmasına kaynak sağlamayı kabul etmiştir.

EİT Sekreterliği, 4. ve 5. Özel Amaçlı Uzmanlar Grubunun verdiği kararları da göz önünde bulundurarak, EİT üyesi devletlerce de onaylanan 11 danışman şirketin listesini İKB'ye sunmuştur. 3 Temmuz 2002'de davet mektupları İKB tarafından tüm danışmanlara gönderilmiştir. 14 Eylül 2002'de, söz konusu yapılabilirlik projesi için 6 danışman şirket başvuruda bulunmuştur. Proje Sekreterliğinin Eylem Planı gereğince, İKB gereklilikleri çerçevesinde ihalenin teknik kısmı, görüş ve yorumları için üye ülkelere gönderilmiştir.

İhaleye katılan danışman şirketlerin değerlendirilmesi ve danışman şirketin seçilmesi amacıyla oluşturulan Değerlendirme Komitesi başvuruları değerlendirmeyi sürdürmektedir.

Değerlendirme Komitesi, bu sürecin ardından EİT ilgili kurullarına görüş ve onay için bir Nihaî Değerlendirme Raporu sunacaktır. Uygun görülen danışmanın seçilmesiyle birlikte, konu Daimî Temsilciler Kuruluna onay için ve ardından da nihaî anlaşma için İKB'ye sunulacaktır.

Ancak bu Değerlendirme Raporu üstüne büyük bir anlaşmazlık belirirse, Sekreterlik konuyu Özel Amaçlı Uzmanlar Grubuna çözümlenmesi için havale edebilir.

3.1 Enerji Tasarrufu ve Verimliliği

5-6 Aralık 2001 tarihlerinde, Enerjinin Korunması ve Verimliliği Çalıştayı ile EİT üyesi ülkelerde Enerjinin Korunmasının Anahatları ve Yöntembilimini hazırlamak üzere bir Özel Komite Toplantısı gerçekleştirilmiş ve amaca ulaşılmıştır.

Söz konusu anahatlar ve yöntembilim, 12. BPK tarafından onaylanmıştır. 2002 yılında Pakistan, İslamabad'da bir sonraki Enerjinin Korunması ve Verimliliği Çalıştayının yapılması önerisinde bulunmuş; Türkiye ile İran da, konuyla ilgili yetiştirme kurslarını düzenleme önerisinde bulunmuşlardır.

Sonuçta, Türk makamları, uluslar arası bir dizi kuruluşla işbirliği halinde, 4-14 Haziran 2002 tarihlerinde, Türkiye Ulusal Enerji Koruma Merkezinde, yedi EİT üyesi devlet uzmanlarına, Uluslar arası Uygulamalı Yetiştirme Kursu düzenlemiştir. Bu kurs sonuçları, üye ülkelere Sekreterlikçe bir nota ile duyurulmuştur.

İlgili Türk makamları, ayrıca, EİT 2. Enerji/Petrol Bakanları Toplantısının gündemine: "Türkiye Ulusal Enerji Koruma Merkezi tesislerinde, Enerjinin Korunması Bölgesel Yetiştirme Merkezinin kurulması"nı bir madde olarak almayı önermişlerdir.

3.2 Bölgesel Elektrik Ticareti Stratejisi

7-8 Aralık 1999 tarihlerinde Ankara'da toplanan Elektrikle ilgili 3. Özel Amaçlı Uzmanlar Grubu şu sonuca varmıştır: Bölge çapındaki elektrik ticareti, gerek ayrı ayrı ülkeler ve gerekse tüm EİT bölgesi için ekonomik ve çevresel yararlar getirme potansiyelini taşımaktadır. Zaten EİT bölgesinde düşük maliyetli elektrik üretim kaynakları geniş çaplıdır. Bunların harekete geçirilmesiyle daha ucuz enerji sayesinde bölgesel ekonomik işbirliği de gelişecektir.

Devamında, 6-7 Mayıs 2000 tarihlerinde Tahran'da yapılan aynı Grubun 4. Toplantısında da konu ayrıntılarıyla ele alınmış ve EİT Sekreterliğinden, bölgenin elektrik ticareti stratejisinin belirlenmesinde parasal destek sağlaması yönünde çaba harcaması istenmiştir.

7-10 Şubat 2000'de düzenlenen 10. Bölgesel Planlama Konseyi toplantısında da, elektrik, kömür, petrol ve petrol ürünlerinden oluşan bölgesel enerji ticaretinin, çevreye de özen gösterilmesiyle birlikte, bölge çapında ekonomik kalkınma fırsatı yaratacağı kabul edilmiştir. Dolayısıyla, EİT Sekreterliğini, bu konuda toplantılar düzenlemeye yüreklendirmiştir.

Nitekim, 24-25 Nisan 2002 günlerinde Tahran'daki EİT Sekreterliğinde, İKB'nın desteğiyle, EİT Bölgesel Elektrik Ticareti Stratejisi konulu bir Çalıştay düzenlenmiştir.

Bu süre içinde üye ülkelerin katılımcıları, ülkelerin raporlarını Çalıştaya sunarak, elektrik sistemlerinin özelliklerini, elektrik piyasasının yapısını, bölgenin elektrik ticaretinin teknik ve ekonomik boyutlarını dile getirmişlerdir. Katılımcılar benzeri çalıştayların devamını dilemişlerdir.

3.3 Petrol Rafinerileri ve Ürünleri Alanında İşbirliği

8-9 Ekim 1999 günlerinde Almatı'da düzenlenen, Petrol, Gaz, Petrokimya ve Elektrik Endüstrileri Yöneticileri 1. EİT Toplantısında, üye devletler arasındaki işbirliğinin genişletilmesini, bölgesel ekonomik işbirliğinin güçlendirilmesinde çok önemli bir adım olarak nitelenmiş ve üye devletlerden gerekli adımların atılması istenmiştir.

Bu doğrultuda olmak üzere, 13-14 Kasım 1999 tarihlerinde, İran yetkili makamları, Meşhed kentinde, Sıvılaştırılmış Petrol Gazı ve Doğal Gaz alanında EİT Bölgesi çapında bir İşbirliğini kapsayan bir Çalıştaya ev sahipliği yapmıştır.

Benzeri çalışmaların, karşılıklı sorunların anlaşılmasına yardımcı olması dolayısıyla devamı istenmiştir. Bu ise, özellikle enerji yönetim sisteminin, ürünlerin fiyatlandırılmasının, tesislerin geliştirilmesi ve yenileştirilmesinin ve yetiştirme programlarının daha da mükemmelleştirilmesi alanlarındaki uzmanlığın bir havuzda toplanmasıyla mümkündür.

Öte yandan, 6-8 Mayıs 2002 tarihlerinde, İran'ın İsfahan kentinde, Petrol Ürünleri, Pazar Araştırması ve Ticaret konulu bir Çalıştay düzenlenmiştir.

Çalıştayda, ham petrol ve üretim pazarının esasları, pazardaki iniş ve çıkış eğilimleri ve bunlara bir genel bakış, rafineri endüstrisinin geliştirilmesi ve belli başlıca bakımını da içermek üzere, petrol işleme, petrol ürünleri ve pazarlaması gibi farklı konular ele alınmıştır. Bu vesileyle, İran Ulusal Petrol İşleme ve Dağıtım Şirketinin düzenlediği, İsfahan Rafinerisine teknik bir ziyaret gerçekleştirilmiştir. Benzeri etkinliklerin devamı katılımcılarca arzu edilmiştir.

3.4 EİT Petrol ve Gaz Hatlarının Güzergahları

8. BPK Toplantısı, Kasım 1997'de Aşkabat'ta yapılan, EİT Petrol ve Gaz Hatları Güzergahlarına ilişkin 1. Özel Komite Toplantısı ile yine Aşkabat'ta 1998 Şubatında düzenlenen, EİT Petrol ve Gaz Hatları Güzergahlarına ilişkin 1. Yüksek Düzeyli Uzmanlar Çalışma Grubu Toplantısının raporlarını kabul etmiştir. Buna ek olarak, EİT bölgesinden olabilecek en uygun güzergahların, 1997 Aşkabat ve 1998 Almatı Bildirilerine uygun olarak, belirlenebilmesi amacıyla, söz konusu raporların uygulanması ve izlenmesine etkin üye katılımlarını talep etmiştir.

9. BPK, EİT Petrol ve Gaz Hatları Güzergahlarına ilişkin yapılabilirlik çalışmasını hazırlayacak danışmanlar için bir Taslak Şartnameyi de içeren, 2. Yüksek Düzeyli Uzmanlar Çalışma Grubunun toplantı raporunu kabul etmiş ve EİT Sekreterliğinin, uluslar arası finans kurumları ve bankalardan malî ve teknik yardım arayışını sürdürmesi yönünde desteklemiştir.

3. Yüksek Düzeyli Uzmanlar Çalışma Grubu, 1999 yılında İslamabad'da biraz önce anılan Şartnameyi geliştirerek sonuçlandırmış, bu da, 2000 yılında 10. BPK toplantısında onaylanmıştır.

Sonuçta malî sorunu çözmek üzere Sekreterlik, Dünya Bankası, Asya Kalkınma Bankası ve İslam Kalkınma Bankası gibi uluslar arası malî kurumlar ile bağlantıya geçmiş, ancak alınan genel nitelikli cevapta, petrol ve gaz sanayileriyle uğraşan ulusal, uluslar arası, çokuluslu, vb şirketler benzeri çalışmaları finanse ettiklerinden, onlarla ilişkiye geçilmesi tavsiye edilmiştir.

2002 yılında Tahran'da yapılan 12. BPK toplantısı, EİT Petrol ve Gaz Hatları Güzergahlarına ilişkin yapılabilirlik çalışmasını gerçekleştirmede malî yardım bulma çabalarını övgüyle karşılamıştır. Bu toplantıda, üye devletlerin, bu yapılabilirlik çalışmasını bizzat kendilerinin finanse etmeleri taraftarı olmadıkları belirtilmiştir. Dolayısıyla, Sekreterlik, bu yapılabilirlik çalışmasına yönelik gerekli malî kaynakları bulmaya yönelik çabalarını elbette ki sürdürebilir.

Henüz alınan bir yazıda İKB, söz konusu yapılabilirlik çalışmasının İKB tarafından değerlendirileceğini ve durumun Sekreterliğe bildirileceğini iletmiştir.

3.5 EİT Enerji/Petrol Bakanları Toplantısı

8 Kasım 2000 tarihinde İslamabad'da yapılan 1. EİT Enerji/Petrol Bakanları Toplantısında alınan karara göre, 2002 yılında 2. EİT Enerji/Petrol Bakanları Toplantısı İran'da yapılacaktır.

12. BPK bir yandan EİT Enerji/Petrol Bakanları Toplantısının sonuçlarını, bölgesel işbirliğini güçlendirmede önemli bir aşama olarak kabul ederken, öte yandan İran'ın, 2. EİT Enerji/Petrol Bakanları Toplantısına ev sahipliği yapma önerisini memnuniyetle karşılamıştır. Ev sahibi makamları, Kasım 2002'de Tahran'da bu Toplantı ile birlikte Kıdemli Görevliler Toplantısını gerçekleştirmeye hazır olduklarını bildirmişlerdir.

EİT Sekreterliği bunun üzerine, üye devletlere konuyla ilgili Çalışma Kağıtlarını, ayrıca gerek Bakanlar ve gerekse Kıdemli Görevliler Toplantılarının taslak gündemlerini de ev sahibi ülke makamlarına, bilgi, değerlendirme ve eşgüdüm için göndermiştir. 12. BPK'nın tavsiyesiyle ek olarak, Sekreterlik, üye devletlere, Yeni ve Yenilenebilir Enerji Kaynaklarına ilişkin teklif metinleri ile taslak EİT Enerji konulu Geniş Çaplı Politikası ve yine anılan toplantıların taslak Gündeminin bazı konularını iletmiştir.

Buna cevaben İran, Kazakistan, Pakistan ve Türkiye'nin ilgili makamları, Sekreterliğe, söz konusu toplantıda ele alınacak bazı konulara ilişkin görüş, değerlendirme ve önerilerini sunmuşlardır.

68. Daimî Temsilciler Konseyi toplantısında üye devletlere, 2. Bakanlar Toplantısının Aralık 2002 ya da Ocak 2003'te yapılabileceği bildirilmiştir. Ardından ev sahibi makamlar, toplantının 19-20 Ocak 2003'te yapılacağını duyurmuştur. Ne var ki, yalnızca Kazakistan ile Pakistan katılacaklarını bildirmişler ve yeter sayının sağlanamaması nedeniyle de toplantı ertelenmiştir. İran'daki ilgili makamlardan, söz konusu toplantının yeni tarihi ve yerini bildirmeleri talep edilmiştir.

3.6 Enerji Veri Kitapçığı (EVK)

10. BPK, 9. BPK esnasında dağıtımı yapılan Enerji Veri Kitapçığın yayınlanmasından dolayı Türk makamlarının çabalarını övgüyle karşılamış ve söz konusu kitapçıkta yer alan bilgilerin güncelleştirilmesinde Sekreterlikle işbirliğine gidilmesini üye devletlerden istemiştir. Dahası, maliyetten tasarruf sağlamak ve düzenli biçimde güncelleştirme yapabilmek amacıyla, üye devletlerin onayı ile söz konusu kitapçık, EİT Web sitesine yerleştirilebilir.

11. BPK, üye devletlerin onayıyla EİT Web sitesinde yerini alacak olan EİT Enerji Veri Kitapçığının elektronik sürümünün hazırlanmasına yönelik çabalarını övgüyle karşılamış ve üye devletlerden de, söz konusu kitapçıkta yer alan bilgilerin 1995-2000, 2005 ve 2010 yıllarına ait hanelerinin de doldurularak güncelleştirilmesi talebinde bulunmuştur.

Bu kitapçığın güncelleştirilmiş elektronik sürümüne yönelik veriler, Azerbaycan, İran, Kazakistan, Kırgızistan, Pakistan, Tacikistan ve Türkiye'nin ilgili makamlarınca Sekreterliğe sunulmuştur.

12. BPK, EİT Enerji Veri Kitapçığının elektronik sürümünün Sekreterya tarafından Web sitesinde ve yine bir CD formatında hazırlanarak sunulmasını, dolayısıyla üye ülkelere dağıtımını övgüyle karşılamıştır. Konsey, biraz önce belirtilen yıllara ilişkin güncelleştirmenin EİT Sekreterliği ile işbirliği içinde üye devletlerin devamını talep ederken, öte yandan gelecekte bu etkinliğin Sekreterlik bünyesinde düzenli biçimde sürdürülmesi tercihinin söz konusu olmayacağını belirtmiştir.

EİT Enerji Veri Kitapçığının güncelleştirilmesine yönelik olarak üye devletlerden 2002 yılına ilişkin yeni veriler alınmamıştır.

3.7 Madenler

Etkinliklerinin ilk 10 yılında EİT, madenciliğe ilişkin konularda herhangi bir etkinlik/toplantı gerçekleştiremediğinden, 10. BPK, madenler alanında üye devletlerin işbirliğinin önemini vurgulamıştır. Ayrıca, EİT Sekreterliğinden, ilgili bölgesel ve daha küçük çaplı örgütlerle işbirliği halinde madenler sektöründe bir Eylem Planının hazırlanmasına yönelik gerekli adımları atması istenmiştir.

2000 yılında yayınlanan Tahran Bildirisinde bölgenin zengin maden kaynaklarına vurgu yapılmış ve madencilik alanında işbirliğinin geliştirilmesi istenmiştir. Bu bildirisinde 11. BPK, üye devletlerden, Maden Sektöründe Bölgesel İşbirliğinin Geliştirilmesine yönelik 1. EİT Maden Uzmanları Toplantısına etkin katılım sağlamalarını istemiştir. Türk heyeti, toplantı gündemine, başka konuların yanı sıra, madencilik sektöründe yatırımların teşviki, Jeoloji alanında Madenler Veri Bankası ve Envanterinin oluşturulması ve ayrıca Maden Yatakları Veri Kitapçığının hazırlanmasının alınmasını önermiştir.

29-31 Ekim 2001 tarihlerinde Tahran'da düzenlenen, Madencilik Sektöründe Bölgesel İşbirliğinin Geliştirilmesine yönelik 1. EİT Maden Uzmanları Toplantısında, Madencilik alanında EİT ülkeleri arasında işbirliğine yönelik taslak Eylem Planı ele alınmıştır.

Madencilik alanında bölgesel işbirliğinin daha da ileriye götürülmesi amacıyla, bu toplantıda, söz konusu alanda ortak etkinliklerin eşgüdümüne yönelik bir EİT Maden Uzmanları Grubunun oluşturulması tavsiyesinde bulunulmuştur.

Toplantı katılımcıları, Sekreterlikçe hazırlanan, madencilik alanında EİT ülkeleri arasındaki işbirliğine yönelik taslak EİT Madencilik Eylem Planının metnini ele almışlar ve gerekli değişikliklerle birlikte kabul etmişlerdir.

Toplantıda ayrıca, sözü edilen bölgesel Eylem Planı'nın etkinliklerinin koordinasyonu ve yakından izlenmesi amacıyla, her bir üye devletin, Madencilikle ilgili bir ulusal odak noktasını belirlemesi ve açık kimlik bilgilerini Sekreterliğe bildirilmesi talep edilmiştir.

Toplantıda, EİT Madencilik Veri Kitabının hazırlanması konusu ele alınmıştır. İran heyeti, EİT Madencilik Veri Kitabının İnternet üzerinden erişilebilir Dinamik ve Çok Amaçlı olarak hazırlanmasındaki istekliliğini belirtmiştir. Toplantıda söz konusu kitabın hazırlanmasına karar verilmiştir.

Toplantıda Türkiye, EİT Madencilik Veri Kitapçığının Proje Yöneticisi olarak görevlendirilmiştir. Sonuçta Türkiye, Kitapçığın hazırlanmasına yönelik ilgili verilerin derlenmesi amacıyla, Sekreterliğe özel bir format hazırlamış ve sunmuştur. Üye devletlerden de, EİT Sekreterliği aracılığıyla bu formatı doldurmaları ve Proje Yöneticisine göndermeleri istenmiştir.

Sekreterlik öte yandan, Toplantıya, gelecekte madencilik alanında bölgesel işbirliğine yönelik bir programın hazırlanmasında UNDP'nin teknik yardımının söz konusu olduğu bilgisini sunmuştur. Bunun üzerine toplantıda, UNDP Danışmanının görüşlerinin ele alınmasının ardından, madencilik alanında EİT ülkeleri arasında işbirliğine yönelik EİT Madencilik Eylem Planının yeniden ele alınarak gözden geçirileceği kararına varılmıştır.

29-31 Ekim 2001 tarihlerinde düzenlenen 12. BPK'da, Madencilik Sektöründe Bölgesel İşbirliğinin Geliştirilmesine yönelik 1. EİT Maden Uzmanları Toplantısının Raporu'nun yanı sıra, madencilik alanında EİT ülkeleri arasında işbirliğine yönelik EİT Eylem Planı onaylanmış ve bu alanda üye devletlerin işbirliğine gitmesi istenmiştir. Türkiye, 2003 yılının ilk yarısında ya da daha erken bir tarihte, toplantı için gerekli hazırlıkların yapılması durumunda, 2. EİT Maden Uzmanları Toplantısına ev sahipliği yapmaya hazır olduğunu bildirmiştir.

Halen sekiz üye devlet olarak Azerbaycan, İran, Kazakistan, Kırgızistan, Pakistan, Tacikistan, Türkiye ve Özbekistan, Madenlerle ilgili ulusal odak noktalarını belirlemiş bulunmaktadırlar.

Bugüne dek Pakistan ve Özbekistan'ın ilgili makamları, EİT Madencilik Veri Kitapçığının yayınlanması için istenilen bilgileri sunmuşlardır. Pakistan ayrıca, madencilik sektöründe yetiştirme ve araştırma amacıyla İslamabad'da yerleşik "Yer Bilimi Laboratuvarı"ndaki tesislerini büyük bir nezaketle önermiştir. Bu öneri, üye devletlere iletilmiştir.

Sekreterlik, inceleme ve hazır başvuru kaynağı olarak UNDP Danışmanınca hazırlanan, Maden Güvenliğinde Bölgesel İşbirliğine ilişkin Raporun birer nüshasını üye devletlere göndermiş ve bu konuda ilgili İran makamlarının görüşlerini kabul etmiştir. Buna göre, kendileri, İnternet üzerinden erişilebilir Dinamik ve Çok Amaçlı EİT Maden Veri Bankasının oluşturulmasıyla ilgili kendi önerilerinin ivedilikle izlenmesini vurgulamışlardır. Özellikle de maden yasaları ve düzenlemelerinin daha da saydam hale getirilmesi ve bu sektörde yeni fırsatlar sağlama yoluyla, EİT bölgesindeki maden sektörüne yabancı sermayenin çekilmesi bakımından, İran ve Türkiye'nin katılımıyla, EİT bölgesinde ortak, taslak madencilik yasaları ve politikalarını hazırlamayı ve bunları 2. EİT Maden Uzmanları Toplantısına sunmayı önermişlerdir. Yine kendileri, gelecekte, İran maden işleme ve araştırma merkezindeki tesislerinden üye devletlerin yararlanabilmesi için uygun koşulları sağlama arzusundadırlar.

İlgili Türk makamları, ilke olarak, biraz önce sözü edilen, taslak maden yasaları ve politikalarını hazırlamak üzere bir çalışma grubunun oluşturulmasına yönelik öneriye sıcak bakmışlardır.

Özellikle de ilgili İran makamlarının önerisi ile madencilik sektörüne yabancı sermayenin çekilmesinin öneminin bilincinde olarak, Sekreterlik, 2003 yılı içinde, madencilik sektöründe Yabancı Doğrudan Yatırımların teşviki amacıyla, yasal ve malî rejimler konusunda ayrı bir EİT Maden Uzmanları Grup Toplantısını gerçekleştirmek üzere İKB'den malî yardım talebinde bulunmuştur.Çevre

1998 tarihli Almatı Bildirisi, çevre konuları ile kirliliğin önlenmesi/denetimine yönelik önlemler ve bunların, bölgenin sürdürülebilir kalkınmasına olan gittikçe artan etkisi ve öneminin altını çizmiştir.

Enerji Kaynaklarının Geliştirilmesi ve bunun Çevresel Etki Değerlendirmesi üstüne, 1999 yılında İslamabad'da yapılan ilk Uzmanlar Toplantısı, enerji kaynaklarının geliştirilmesi sonucunda çevrenin bölge çapındaki durumunu tartışmış ve değerlendirmiştir. Toplantı katılımcılarının vargısına göre, bu anlamda, çevreye ilişkin kurallar ile düzenlemeleri kapsayan bölge yasal düzeni gözden geçirilebilir ve bunların kendi aralarında uyumlaştırılmasına yönelik olabilecek adımlar atılabilir.

10. BPK ile DTK raporlarına dayanılarak, Enerji Kaynaklarının Geliştirilmesi ve bunun Çevresel Etki Değerlendirmesi konulu bir Çalıştay, 7-9 Ekim 2001 tarihlerinde Tahran'da gerçekleştirilmiştir.

Çalıştay sonuç olarak, ilgili üye devletlerle işbirliği halinde, Çevrenin Korunmasına yönelik bölgesel etkinliği canlandırabileceğini EİT Sekreterliğine bildirmiştir. 11. BPK Toplantısında, EİT Çevre Bakanları Toplantısının düzenlenmesinin önerildiği gerçeğinden hareketle, Çalıştay, kendi ülkelerindeki bölgesel etkinliklerin eşgüdümünü sağlamak amacıyla her üye devletin Çevreyle ilgili ulusal odak noktası belirlemesini tavsiye etmiştir. Halen, üye devletlerden yedisini oluşturan, Azerbaycan, İran, Kazakistan, Kırgızistan, Pakistan, Tacikistan ve Türkiye, Çevreyle ilgili ulusal odak noktalarını belirlemiş durumdadırlar.

12. BPK da, biraz önce anılan Çalıştayım raporuna göndermede bulunarak, ulusal odak noktalarını belirlememiş olan üye devletlerden, konuyla ilgili bilgileri Sekreterliğe göndermelerini talep etmiştir. 11. BPK Raporunda yer alan, EİT Çevre Bakanları Toplantısının düzenlenmesinin önemini bir kez daha vurgulayarak, bu toplantının gerçekleştirilmesi gereğine işaret etmiştir.

1. EİT Çevre Bakanları Toplantısı, 13-14 Aralık 2002 tarihlerindeki Kıdemli Görevliler Toplantısının ardından, 15 Aralık 2002'de Tahran'da gerçekleştirilmiştir. Üye devletlerin yüksek düzeyli heyetleri ile birlikte bir dizi uluslar arası örgütün temsilcileri de toplantıya katılımda bulunmuşlardır.

Bakanlar ve/ya heyet başkanları, Çevre alanında ve yine Çevre konusunda bölgesel işbirliğine ilişkin ulusal politika ve programları ile görüşlerini dillendirmişlerdir.

Bakanlar Toplantısı esnasında düzenlenen Bakanlar Yuvarlak Masa toplantısında, "Sürdürülebilir Kalkınma ve Bölgesel İşbirliğinin Geleceği" konusu ele alınmış ve üye devletlerin bakanları ve/ya heyet başkanları ile uluslar arası örgütlerin temsilcileri, Çevreyle ilgili uluslar arası örgütlerle olan işbirliğinin artırılması ve Johannesburg Doruğunun sonuçları, vb konuları değerlendirmişlerdir.

Değerlendirmenin ardından Bakanlar Toplantısı, 2003-2007 yıllarını kapsayan, Çevre konusunda EİT üyesi devletler arasında işbirliğine yönelik Eylem Planını ve yine, Çevre konusunda EİT üyesi devletler arasında işbirliğini içeren Tahran Bildirisini kabul etmiştir.

Türkiye'nin önerisi üzerine, 2. EİT Çevre Bakanları Toplantısı, 2004 yılında Türkiye'de düzenlenecektir.

EİT bölgesinin çoğu yörelerinde su kaynaklarının gittikçe daralması ve niteliğinin bozulması, ayrıca, hızlı nüfus artışı, gittikçe artan yurtiçi ihtiyaçlar, enerji sanayi, tarım ve aslında tüm öteki sınai ve hizmet sektörlerinde suya olan talep göz önüne alınarak, 9. BPK, EİT Sekreterliğinin önerisi üzerine, bölgede uygun politika ve programların ele alınabilmesi amacıyla, atık su yönetimi ve işleme teknolojisi konulu bir çalıştayın düzenlenmesini onaylamıştır.

Türkiye, Magosa'daki Doğu Akdeniz Üniversitesinde, Atık Su Yönetimi ve İşleme Teknolojisi konulu bir Çalıştaya ev sahipliği yapma önerisini sunmuştur. Ne var ki, toplantının yeri konusundaki görüş birliğinin oluşamaması nedeniyle, çalıştay defalarca ertelenmiştir. DTK'nın, bu çalıştayın yeri konusunda karar alması umulmuştur.

12 Eylül 2002'de Tahran'da toplanan 68. DTK, 2002 yılı EİT Çalışma Programını onaylarken, 21-23 Kasım 2002'de Magosa'daki Doğu Akdeniz Üniversitesi'nde Türkiye tarafından evsahipliği üstlenilen söz konusu çalıştayın, EİT 2002 yılı toplantılar takviminde de yer aldığı gibi, bu yılın çalışma programına alınmasını kabul etmiştir. Buna ilişkin Türkiye'nin yazısı, tüm üye devletlere gönderilmiştir.

3.8 EİT Hedeflerine Yönelik Yeni Öneriler

Yeni ve Yenilenebilir Enerji Kaynakları ile EİT Geniş Kapsamlı Enerji Politikası alanlarında işbirliğine yönelik öneri 8 Kasım 2000'de İslamabad'da düzenlenen 1. EİT Enerji/Petrol Bakanları Toplantısınca onaylanan, 2001-2005 döneminde EİT Enerji/Petrol İşbirliği Eylem Planında belirtilen hedeflerden biri de, "Yakıt ve enerji üretiminde, fosil esaslı ve fosil dışı yerli enerji kaynaklarının sürdürülebilir biçimde geliştirilmesi ve verimli kullanımını yaygınlaştırmaya yönelik yol ve araçları geliştirmek ve iyileştirmek"tir.

Çevre dostu yenilenebilir enerji kaynaklarının geliştirilmesinin önemini göz önünde bulundurarak, 7-9 Ekim 2001'de Tahran'da toplanan, Enerji Kaynaklarının Geliştirilmesi ve bunların Çevresel Etki Değerlendirmesi konulu Yetiştirme Çalıştayı, Yenilenebilir Enerji Kaynakları odaklı bir EİT Çalışma Grubunun oluşturulması önerisini olumlu karşılamış ve bu alanda Sekreterliğin, olabilecek etkinliklerin çerçevesi üzerinde çalışmalarda bulunmasını istemiştir.

2002'de Duşanbe'de toplanan 11. Bakanlar Konseyinin tavsiyesi uyarınca, Sekreterlikçe, taslak EİT Geniş Çaplı Enerji Politikası oluşturulmuştur.

12. BPK da, enerji alanında yeri bir EİT etkinliği olarak, Yeni ve Yenilenebilir Enerji Kaynakları konulu Sekreterliğin yeni önerisini övgüyle karşılamış ve üye devletlerden, EİT Geniş Çaplı Enerji Politikası taslağına ilişkin olabilecek görüş ve değerlendirmelerini göndermelerini istemiştir.

12. BPK, gerek Yeni ve Yenilenebilir Enerji Kaynakları konusundaki benzeri yeni bir etkinliğin ve gerekse taslak halindeki EİT Geniş Çaplı Enerji Politikasının 2. Enerji/Petrol Bakanları Toplantısının taslak gündemine alınmasını önermiş ve bu konular söz konusu gündemde yerini almıştır. Sekreterlikten, konuyla ilgili tüm gerekli belgeler ve çalışma kağıdının, önceden üye devletlerin incelemesi ve değerlendirmesi amacıyla gönderilmesi istenmiştir.

12. BPK'nın belirtilen tavsiyeleri ışığında, Sekreterlik, yeni ve Yenilenebilir Enerji Kaynaklarına ilişkin öneri metinlerini ve yine taslak halindeki EİT Geniş Çaplı Enerji Politikası metnini, görüş ve değerlendirmeleri için üye devletlere gönderilmiştir. İran, Kırgızistan, Pakistan ve Türkiye'den ilgili makamlar, konuyla ilgili görüş ve değerlendirmelerini sunmuşlar, bunlar da 2. Enerji/Petrol Bakanları Toplantısının çalışma kağıdına alınarak üye devletlere gönderilmiştir.

Yeni ve Yenilenebilir Enerji Kaynakları konulu Çalıştayın gerçekleştirilebilmesi amacıyla Sekreterlik, OPEC Fonu'nun teknik yardımı için başvuruda bulunmuşsa da, benzeri çalıştayların, halen, Foncun öncelikli alanları arasında yer almadığı bildirilmiştir.

4. Tarım, Sanayi ve Sağlık

EİT tarımsal işbirliği çerçevesinde üye ülkeler arasında kuraklıkla mücadele, su yönetimi, tarımsal ticaretin geliştirilmesi, hasat sonrası çalışmaların ve tarımsal sanayiinin geliştirilmesi konularında işbirliği çalışmaları yürütülmektedir. Genetik malzemenin toplanması, tanımlanması ve yeni bitki çeşitlerinin ortaya konulması da dahil olmak üzere genetic muhafaza alanında da işbirliği çalışmaları sürmektedir. 3 - 14 Kasım 2003 tarihlerinde Ankara'da da Tarım ve Köy İşleri Bakanlığımızın ev sahipliğinde "Hasat Sonrası Devrelerde Ürün Kayıpları" konulu bir çalıştay (workshop) gerçekleştirilecektir.

Sanayi işbirliği çerçevesinde küçük ve orta ölçekli işletmeler ve özelleştirme gibi konularda işbirliği çalışmaları sürdürülmektedir. 10 - 11 Haziran 2002 tarihlerinde İstanbul'da ülkemizin ev sahipliğinde Özelleştirme alanında bir çalıştay (workshop) gerçekleştirilmiştir. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerin (KOBİ) Kalkınmadaki Rolü konusunda da, 30 Eylül - 2 Ekim 2002 tarihlerinde Tahran'da bir çalıştay (workshop) gerçekleştirilmiştir. Ülkemizde de bu alanda 2003 yılı sonlarında 5 gün süreli bir çalıştay (workshop) düzenlenecektir.

Sağlık işbirliği alanı çerçevesinde bölgesel bir eylem planı hazırlama, aile planlaması, üreme sağlığı ve ana - çocuk sağlığı konularında çalışmalar yürütülmektedir.

5. Ekonomik Araştırma ve İstatistik, Proje Araştırma

EİT'nın yeniden yapılandırılması çalışmaları sonucunda son yıllarda ekonomik araştırma, istatistik ve proje araştırma konuları işbirliği yapılacak alanlar olarak belirlenmiş ve bu alanlarla ilgili olarak Sekreteryada iki müdürlük oluşturulmuştur. Bu işbirliği alanları çerçevesinde üye ülkelerden sağlıklı ekonomik veriler toplanması ve Sekreteryada bir Veri Bankası kurulması çalışmaları sürmekte, yıllık EİT Ekonomik Raporu hazırlanmakta ve işbirliğini geliştirici projeler üretilmektedir.

Türkiye, İran ve Pakistan'ın ortak olduğu EİT Mühendislik ve Danışmanlık Şirketi, işbirliği projelerinin temel araştırma, mühendislik etüdü, fizibilite çalışmaları ve diğer hususlarda danışmanlık hizmeti temini amacıyla kurulmuştur. Şirkete Türkiye'den TÜMAŞ ve TÜSTAŞ ortak olarak katılmıştır. Bu şirket EİT Genel Sekreterliği tarafından son zamanlarda açılan fizibilite etüdü ihalelerine iştirak etmektedir.

6. Eğitim, Bilim, Kültür ve Uyuşturucu Kontrolü

EİT KAPMSAMINDAKİ KOORDİNASYON BİRİMİ'NE BAĞLI OLAN UZMAN KURULUŞLARIN SON DURUMU

I. Genel Bakış

EİT uzman kuruluşları olarak i) Kültür Enstitüsü, ii) Bilim Vakfı ve iii) Eğitim Enstitüsü ile bölgesel kurumlardan olan Sigortacılık Koleji ve ayrıca EİT bütçesinden bir harcamanın yapılmadığı, dolayısıyla EİT ile BM Uyuşturucu Kontrol Programı ile ortak yürütülen bir Uyuşturucu Projesi, Koordinasyon Birimi'nin ilgi kapsamına girmektedir.

II. EİT Uzman Kuruluşları

1. EİT Kültür Enstitüsü

Kültür Enstitüsü Senedi, 1995 yılındaki 5. Bakanlar Konseyince kabul edilerek, aynı yıl yapılan İslamabad'daki 3. EİT Doruğunda imzalanmıştır. Merkezi İran'dadır.

Afganistan, Azerbaycan, İran, Kazakistan, Pakistan, Tacikistan, Türkiye ve Türkmenistan Senedi imzalamış, ancak yalnızca Afganistan, İran, Pakistan ve Tacikistan gibi 4 üye ülke Meclislerince onaylanmıştır. Kırgız Cumhuriyeti ile Özbekistan Cumhuriyeti ise henüz Senedi imzalamamışlardır.

1996 yılında Mütevelli Heyeti toplanmış, 1998 yılında ise Enstitünün temel belgeleri 8. Bakanlar Konseyi Toplantısında kabul edilmiştir.

2000 yılında Tahran'da düzenlenen 2. Mütevelli Heyeti Toplantısında 3 yıllık Eylem Planı ilke olarak ve yine Enstitünün amblemi ile Mührü geçici olarak kabul edilmiş, Temel Belgelere de bazı değişiklikler getirilmiştir.

2001 yılında Enstitü Başkanının süresinin dolmasıyla birlikte, İran tarafından ileri sürülen aday, senedi onaylayan tüm devletlerin Kültür Bakanlarınca kabul görmüş ve DTK'nın 75. Toplantısında teyid edilmiştir.

Kültür Enstitüsü, Fatih Sultan Mehmet'in oğlu Cem Sultan'ın "Divan"ıyla ilgili çalışmaları bitirmiş, Farsça konuşanlar için Urduca Gramer Kitabı yayınlamış, Hayyam'ın Rubaileri ise 2003 yılının ilk yarısında İngilizce'ye çevrilmiş ve basılmış olacaktır. Ayrıca, UNESCO ile işbirliği halinde "İpek Yolu Öyküleri"nin Farsça'ya çevirisi bitirilip yayınlanmıştır. Enstitünün parasal kaynaklarını güçlendirmek amacıyla, bu yayınlardan bazılarının piyasada parayla satılması yolları değerlendirilmektedir.

Kültür Enstitüsü, bunlara ek olarak, 4 ayda bir yayınlanan ve bölgenin ulusal gelenekleri, sanatı, edebiyatı, bilimi ve tarihinin konu olarak alındığı bir dergi şimdiye dek 6 sayı olarak çıkarılmıştır.

Bunların dışında Enstitü, 2002 yılında EİT Günü dolayısıyla EİT Sekreterliğince düzenlenen törenlere ilişkin, İran, Pakistan ve Türkiye'nin işbirliğinde bir "Fotoğraf Sergisi" düzenlemiştir. Yine, 2002'de Pakistan ve İran'ın sivil toplum örgütleri, iki hafta süren, "Uygarlıklar arası Diyalog" konulu bir Çalıştay düzenlenmiştir.

Sonuç olarak, Kültür Enstitüsü Senedini Afganistan, Azerbaycan, İran, Kazakistan, Pakistan, Tacikistan, Türkiye ve Türkmenistan imzalamış, Kırgız Cumhuriyeti ile Özbekistan ise imzalamamış, imzalayıp da Meclislerince onaylananlar Afganistan, İran, Pakistan ve Tacikistan, onaylanmamış olanlar ise Azerbaycan, Kazakistan, Türkiye ve Türkmenistan gibi ülkelerdir. Enstitü bütçesine yalnızca dört ülke katkıda bulunmaktadır.

Öte yandan, onay vermiş dört ülkenin, hala Enstitü Yönetim Kuruluna kültür uzmanlarından üyeler göndermedikleri anlaşılmaktadır.

2. EİT Bilim Vakfı

1995 yılında İslamabad'da düzenlenen 3. Doruk Toplantısında tüm üye devletlerce imzalanmış, ancak yalnızca Azerbaycan, İran, Pakistan, Tacikistan ve Türkmenistan gibi 5 üye devlet Meclislerince onaylanmıştır.

Ev sahibi olan Pakistan, 1997 ile 2001 yılları arasında Mütevelli Heyetini üç kez toplantıya çağırmış, ancak bunda başarılı olunamamıştır.

Vakfın Temel Belgeleri üye devletlere gözden geçirilmesi için gönderildiğinde, Kültür ve Eğitim Enstitülerinin belgeleriyle uyumlaştırılması konusunda İran ve Türkiye'den görüşler ileri sürülmüştür. Bunun üzerine Genel Sekreterlikçe karşılaştırmalı bir çalışma yapılmış ve Tahran'daki Pakistan Büyükelçiliğine sunulmuş, ancak bugüne dek herhangi bir cevap verilmemiştir. Ancak 13. BPK Toplantısı'nda Pakistan temsilcisinin verdiği bilgilere göre, formaliteler sona erme aşamasındadır ve en kısa zamanda Mütevelli Heyetinin Birinci Toplantısının yapılması umut edilmektedir.

3. EİT Eğitim Enstitüsü

1997 yılında Tahran'da yaptığı son toplantısında eski Eğitim, Bilimsel ve Kültürel İşbirliği Komitesi, Bölgesel Planlama Konseyi'ne, bir Eğitim Enstitüsü'nün kurulması yönünde öneride bulunmuş, bunun üzerine 7. Bölgesel Planlama Konseyi de, merkezi Türkiye'de olacak bir Eğitim Enstitüsü'nün kuruluşu önerisini kabul etmiştir. Aynı yıl içinde, Ankara'da bir Uzmanlar Grubu toplanmış ve Enstitü Senedini hazırlayarak sonuca bağlamıştır.

Bunun devamında İran, Pakistan ve Türkiye'den temsilcilerin katılımıyla oluşturulan bir komite, Şubat ile Nisan 1998 döneminde iki kez toplanarak, EİT'nın üç uzman kuruluşu olan Kültür Enstitüsü, Bilim Vakfı ve Eğitim Enstitüsünün Temel Belgeleri ve Senetlerinin birörnek niteliğe kavuşturulmasına ilişkin karar almış ve bu karar da 8. Bakanlar Konseyince kabul edilmiştir.

Özbekistan dışındaki tüm üye devletler, 1998 yılında Almatı'da düzenlenen 8. Bakanlar Konseyi ile 5. EİT Doruğunda Eğitim Enstitüsü Senedini imzalamışlardır.

1998 yılındaki imzalanışından bu yana, Eğitim Enstitüsü Senedi, yalnızca İran, Tacikistan, Kırgızistan ve Kazakistan Meclislerince onaylanmıştır. Alınan bilgilere göre, Pakistan da onaylamak üzeredir.

4. EİT Sigortacılık Koleji

Eski adıyla RCD Sigortacılık Koleji, 1991 yılında EİT Sigortacılık Koleji olarak yeniden açılmıştır. Merkezi Tahran'da olup, Allamah Tabatabai Üniversitesi'ne bağlı olarak etkinliklerini sürdürmektedir. Üye devletlerin sigortacılık alanındaki işgücü yetiştirme ihtiyaçlarına cevaben, ekonomi, hukuk, yönetim, uygulamalı bilimler, muhasebe, maliye ve sigortacılık alanlarını kapsamakta, sigortacılık yönetiminde üniversite mezunları vermektedir.

1991 yılından bu yana, 12'si İran dışından olmak üzere toplam 142 mezun verilmiş, halen var olan 129 öğrenci arasında bir de Türk yer almaktadır.
İran Bilimsel Araştırma ve Teknoloji Bakanlığınca her yıl İran dışındaki üye devletlere 5 adet burs sağlanmaktadır.

Kolej, Hesap Uzmanlığı dalında Yüksek Lisans programı için onay almış ve Bilimsel Araştırma ve Teknoloji Bakanlığı, Sanayi Ekonomisi ve Uluslar arası Ticaret alanında Yüksek Lisans programını başlatma talebini değerlendirmektedir. Ayrıca, gelecekte Sigortacılık ve Risk Yönetimi dallarında, daha sonra da işletme ve maliye dallarında Yüksek Lisans programlarının başlatılması hedeflenmektedir.

III. Uyuşturucu Kontrolüne Yönelik Etkinlikler

1992 yılındaki 2. Bakanlar Konseyi toplantısında Uyuşturucu Kontrolü Teknik Komitesinin kurulmasına karar verilmiştir. 1996 yılında Aşkabat'ta yapılan 6. Bakanlar Konseyi Toplantısında Uyuşturucu Kontrolüne yönelik bir Eylem Planı kabul edilmiştir. Buna göre, bir Uyuşturucu Kontrol Koordinasyon Birimi'nin kurulması öngörülmüştür. Bu yoldan, uluslar arası uyuşturucu sözleşmelerinin uygulanmasına yönelik eğitici programlar ve etkinlikler devreye sokulmuş olacaktı.

BM Uyuşturucu Kontrol Programı ile 1998 yılında Viyana'da, anılan bu Birimin oluşturulmasına yönelik bir proje üzerinde anlaşmaya varılmıştır. Bu projenin birinci aşamasında BM tarafından 1999 yılı ortalarına dek gerekli donanım ve hizmetler sağlanmıştır.

Tüm EİT üyesi devletler bu Birimin odak noktalarını belirlemişler ve kendi ülkelerinde uyuşturucuya ilişkin bilgiler düzenli olarak bu birime iletilmiştir.

2000 yılında EİT Sekreterliğinde, üye devletler ile BM Viyana temsilciliğinden katılımcılar iki özel toplantı gerçekleştirmişlerdir.

İran ile Afganistan dışındaki üye devletlerdeki odak noktalarında bilgisayar ihtiyaçları ve uyuşturucuyla ilgili bilgilerin derlenmesi amacıyla ziyaretler yapılmıştır.

Proje bağlamında, EİT bölgesinde 1999-2000 döneminde etkinlik gösteren hükümet içi ve hükümet dışı örgütler/kuruluşlara ilişkin Geçici Sözlük; EİT üyesi devletlerde uyuşturucunun durumunu kapsayan Geçici Ülke Görünümleri/Profilleri ve Uyuşturucu Eğilimleri hazırlanmıştır.
Uyuşturucu Kontrol ve Koordinasyon Biriminin bir de web sitesi hizmete açılmıştır: http://www.EİTdccu.org.

2002 yılında BM ile ikinci aşama taslak Proje Belgesi imzalanmış ve bu Birimin çalışanları halen Sekreterlik bünyesinde yer alarak çalışmalarını sürdürmektedirler.

Bu bağlamda, üye devletlerden, ulusal uyuşturucu stratejisi, ele geçirme ve tutuklama verileri, ulusal uyuşturucu yasaları, ülke görünümü, vb bilgilerin bu Birime gönderilmesi talep edilmektedir.